|
Ic-Cittadella, imqieghda propju fic-centru
tal-gzira hija meqjusa bhala l-gawhra t’Ghawdex. Huwa
possibbli li setghet kienet ic-centru ta’ l-attivita’
kollha sa minn zmien il-Preistorja, jigifieri madwar 7,000
sena ilu meta l-arcipelagu Malti kien abitat ghall-ewwel darba
minn nies li gew hawn minn Sqallija. Fil-1960 f’naha
ta’ Pjazza Indipendenza thaffer kanal fond madwar 3.70
metri li tefa’ dawl fuq il-qedem tal-Belt Ghawdxija
li jmur lura lejn zmien il-Bronz (1500 – 700QK).
Fis-sena 700 QK, gziritna waqghet f’idejn
il-Fenici u l-Kartaginizi. Mit-thaffir tal-gandott li semmejna
aktar ‘l fuq, ma harget l-ebda ndikazzjoni li seta’
kien hemm xi bini, izda hija haga certa li l-Belt kienet abitata
fi zmien il-Fenici. Fdalijiet punici nstabu bejn Triq Vajringa
u Pjazza San Frangisk.
Fis-sena 218QK, fil-bidu tat-tieni gwerra
Punika, r-Rumani ghamlu lil Ghawdex Municipju ndipendenti
minn Malta, repubblika bil-muniti ghaliha. Fit-Tokk kien hemm
xi struttura Rumana. Fit-thaffir li sar hawnhekk inkixfet
kantina b’garar ta’ l-inbid vojta. Huwa fatt li
Belt Rumana maz-zmien zviluppat fil-Victoria maghrufa bhala
‘Gaulos Oppidum’ – il-Belt ta’ Ghawdex.
Instabu fdalijiet taghha f’pedamenti ta’ djar
Rumani u xi oqbra barra mill-hitan tal-Belt. It-truf taghha
huma fi Triq Palma, Triq Vajringa u fejn illum insibu Triq
Santa Marija u l-Mandragg.
Anke’ taht il-Bizantini (535 –
870), ic-Cittadella u r-Rabat baqghu jzidu fl-abitanti li
ma jidherx li hadu xi inizjattivi specjali. F’dak l-istess
gandott fl-inhawi ta’ Pjazza Indipendenza kienu nstabu
wkoll lampi taz-zejt tas-Seklu 5. Kien tard matul il-hakma
Gharbija (870 – 1127) illi l-Belt ta’ Ghawdex
hadet l-isem ta’ Rabat.
Kienu n-Normanni li temmew il-hakma Gharbija
f’Ghawdex fis-sena 1091. Warajhom gew is-Svevi (1194),
l-Angevini (1266) u mbaghad waslu fostna l-Aragonizi (1282).
Fil-kastell il-popolazzjoni bil-mod bdiet tizdied. Dan jissemma
f’rapport ta’ l-1241 li juri li kien l-uniku post
ta’ kenn li stajt tafda fih. Anke c-Cimiterju tar-Rabat
fl-inhawi ta’ Pjazza Sant’ Wistin huwa prova taz-zieda
ta’ l-abitanti fil-Victoria. Xi fdalijeit imorru lura
lejn is-sena 1270 meta konna taht l-Angevini. Fis-sena 1435,
fic-Cittadella konna diga nsibu l-Matrici, il-knisja ddedikata
lil Marija Mtellgha fis-sema. Mill-banda l-ohra, fir-Rabat
insibu li kien hemm tlett knejjes ohra; dik iddedikata lil
San Gorg, dik iddedikata lil Santa Marija ta’ Savina
u l-knisja ta’ San Gakbu.
Ftit li xejn nistghu nghidu li nbidlu c-Cittadella
u r-Rabat mal-wasla tal-Kavallieri ta’ San Gwann fl-1530.
F’Lulju tas-sena 1551, Ghawdex nistghu nghidu li sofra
l-aghar Assedju fl-istorja tieghu. Kwazi l-popolazzjoni kollha
tkaxkret fil-jasar. Izda f’Settembru 1554, il-Matrici
regghet bdiet tiffunzjona, u r-Rabat ghal mument gie abbandunat
u wara xi ftit snin rega’ beda’ jiehu l-hajja.
Fl-1599, kien rega’ beda x-xoghol biex jinbena l-Kastell
taht id-direzzjoni ta’ Giovanni Rinaldini. Fl-1603,
Vittorio Cassar, inginier Militari Malti kien inkarigat biex
jiehu hsieb dan ix-xoghol li kien diga dahal fi stadju avanzat.
Biex tidhol fil-kastell ridt tghaddi minn
fuq pont tal-gebel minn misrah it-Tokk; kien hemm ukoll pont
iehor li kien jitla’ u jinzel bl-ilma ghaddej minn tahtu
dawramejt.
Sal-15 t’April 1637, l-Ghawdxin kienu
obbligati bil-ligi li jghaddu l-lejl ‘l gewwa mis-swar,
izda mbaghad, bil-mod il-mod, in-nies bdiet tghix fil-bqija
tar-Rabat.
Bejn Gunju u Ottubru 1798, konna taht il-Francizi,
imbaghad sibna ruhna b’rajna f’idejna ghal wiehed
u ghoxrin xahar, sakemm fil-1800, il-gzejjer Maltin ghaddew
taht idejn l-Inglizi. Fis-16 ta’ Settembru ta’
l-1864, Ghawdex sar Djocesi ghalih, maqtugh minn Malta wara
li stinkaw u hadmu bi shih Don Pietro Pace u Sir Adriano Dingli.
Fil-21 ta’ Settembru 1964, Malta u Ghawdex saru Indipendenti
u fit-13 ta’ Dicembru 1974 kienu ddikjarati Repubblika.
|
